نیروی کوریولیس یا اثر کوریولیس (به انگلیسی: Coriolis effect) یک شبه-نیرو[۱] است که باعث انحراف اجسام در حال حرکت به بیرون از راستای خط راست، از دید یک ناظر درون یک دستگاه چرخشی است.[۲]
تاثیرات این نیرو را میتوان بوضوح در تعیین جهت جریانات جبهههای آب و
هوایی سیارات دید. این اثر توسط گاسپار گوستاو کوریولیس مهندس و ریاضیدان
فرانسوی در قرن ۱۹ میلادی کشف شد.
این نیرو را با عبارت زیر میتوان بیان کرد::
.
در فیزیک، اثر نیروی کریولیس یک انحراف مشهود حرکت اشیا، هنگامی که اشیا
در یک محور مختصات چرخش قرار دارد، میباشد. برای مثال، دو بچه را در دو
سمت مخالف یک چرخ فلک گردان در نظر بگیرید، که دو توپ نیز در اطراف آن متصل
بوده و میچرخند. از دید کودکان، مسیر توپ از پهلو به صورت منحنی در آمده و
به وسیله نیروی کریولیس انحنا پیدا کردهاست. از دید سه بعدی انحراف با
چرخش پاد ساعتگرد چرخ و فلک، به سمت راست است. (مشاهده از بالا) و در صورت
چرخش ساعتگرد چرخ و فلک، انحراف به سمت چپ میباشد. قوانین حرکت نیوتن در
مورد حرکت شی در مختصات اینرسی دلالت میکند.هنگامی که قوانین نیوتن به
مختصات چرخشی تعمیم داده میشود، نیروی کریولیس با نیروی گریز از مرکز
مشاهده میشود.اگر سرعت چرخش محور مختصات ثابت نباشد، نیروی اولر مشاهده
میشود.تمام سه نیرو متناسب با جرم جسم میباشد. نیروی کریولیس متناسب با
سرعت چرخش و توان دوم نیروی گریز از مرکز میباشد. نیروی کریولیس در جهت
عمودی با محور چرخشی و با سرعت جسم در محور مختصات چرخش متناسب میباشد.
نیروی گریز از مرکز به سمت خارج در جهت چرخش حرکت میکند و با فاصله جسم از
محور مختصات چرخشی نیز متناسب میباشد. این سه نیروی مضاف در رده نیروهای
اینرسی، نیروهای موهوم و یا نیروهای ساختگی میباشند. این نامگذاری در جهت
فنی میباشد و به معنای ساده تر، این نیروها در مختصات اینرسی نامشخص و
ناپدید میباشند.
معادلات مربوط به نیروی کریولیس در سال ۱۸۳۵ توسط یک دانشمند فرانسوی به
نام گاسپارد گوستاو کوریولیس در ارتباط با هیدرو دینامیک و همچنین در
معادلات جزرومدی پیرسیمون لاپلاس در ۱۷۷۸، منتشر شد.به تازگی در قرن بیستم،
معادلات نیروی کریولیس در زمینه هواشناسی مورد استفاده قرار گرفتند.
شاید معمولترین دستگاه مختصات محور چرخشی زمین باشد. حرکت اشیا در سطح
زمین باشد. حرکت اشیا در سطح زمین نیروی کریولیس را ناشی میشوند که در
نیمکره شمالی به سمت راست و در نیمکره جنوبی به سمت چپ متمایل شده و به نظر
میرسند. در واقع در استوا، حرکت به سمت غرب یا شرق بروی خط استوا باقی
میماند. حرکت اولیه یک پاندول در هر جهت منجر به حرکت در یک مسیر دایرهای
میشود. حرکت هوا در جو و آب در اقیانوس نمونههای مشهودی این رفتار
میباشند. همانند جریان مستقیم از محیط پرفشار به کم فشار، همچنین در یک
زمین غیر چرخنده، بادها و روند جریانشان، در شمال خط استوا به سمت راست و
در جهت جنوب خط استوا به سمت چپ جریان مییابند. این اثر برای چرخش
سیکلونهای بزرگ جوابگو میباشد.
تاریخچه
گاسپارد گوستاو کریویس مقالهای را در زمینه بازده انرژی ماشینها با
قسمتهای چرخنده، مانند چرخهای آبی منتشر کرد. این مقاله شامل نیروهای
کاربردی میباشد که در مختصات چرخشی شناخته میشوند. کریولیس این نیروهای
کاربردی را به دو گروه تقسیم کرد. گروه دوم شامل نیرویی که از حاصلضرب
خارجی سرعت زاویهای یک سیستم مختصات و تصویر سرعت ذرات در یک مقطع عمودی
با سیستم محورهای چرخشی میباشد. کریولیس با رجوع به این نیروها همچنین
ترکیب نیروی گریز از مرکز، در قیاس با نیروی گریز از مرکز در گروه اول واقع
میشوند. در قرن بیستم این اثر به «شتاب کریولیس» معروف بود. در۱۹۱۹، به
نیروی کریولیس ارجاع داده میشد و در ۱۹۲۰ نیروی کریولیس نامیده شد. در
۱۸۱۶ ویلیام فرل وجود یک سلول چرخنده (دوار) در ارتفاع میانه هوا متاثر از
نیروی کریولیس برای ساخت بادها را پیشنهاد کرد. فهمیدن سینماتیک چگونگی اثر
واقعی چرخش زمین بر جریان هوا مهمترین قسمت در ابتدا میباشد. قبلاً در
قرن نوزدهم وسیعترین مقیاس بزرگ برهمکنش نیروی گرادیان فشاری و نیروی
واکنشی که در نهایت جرم هوا موجب حرکت در خط هم فشار میشود را فهمیدند.
دلایل و سببها
اثر کریولیس تنها زمانی که از دستگاه مختصات چرخشی استفاده میشود وجود
دارد. در مختصات چرخشی این اثر همانند یک نیروی واقعی عمل میکند. هر چند
نیروی کریولیس یک حالت اینرسی میباشد و به منشا جسم، تناسب و ربطی ندارد.
همچنین برای مثال در مواردی برای نیروهای الکترومغناطیسی یا اتمی میباشد.
از یک نقطه نظر تحلیلی با استفاده از قانون دوم نیوتن در یک سیستم چرخشی،
نیروی کریولیس لازم و ضروری میباشد، اما این نیرو در یک دستگاه مختصات
اینرسی بدون شتاب وجود ندارد.
در جو، یک سیستم چرخشی (زمین) به همراه نیروی کریولیس خود، یک مختصات
(قالب) طبیعی برای بیان و شرح جابجایی هوا، نسبت به مختصات فرضی، بدون
چرخش، و اینرسی بدون نیروهای کریولیس را نشان میدهد. در مسیر طولانی و جهت
دید توپخانه برای چرخش زمین، بر اساس نیروی کریولیس میباشد. این مثالها
جزئیات بیشتری را در زیر شرح میدهد. شتاب ناشی از نیروی کریولیس از دو
مورد تغییر در سرعت سر چشمه میگیرد که نتیجه چرخش میباشد :
اولین مورد تغییر سرعت جسم در یک لحظهاست. ممکن است سرعتهای برابر و
همچنین سرعتهای متفاوت در زمانهای متفاوت در یک مختصات چرخان دیده شوند.
(در مختصات اینرسی که قوانین معمول فیزیک کاربرد دارد) شتاب ظاهری با سرعت
زاویهای دستگاه مختصات (سرعت در محور مختصات تغییر جهت میدهد) و با مولفه
سرعت جسم در یک پلان عمودی با محور چرخش متناسب است.
علامت منفی ناشی از تعریف سنتی حاصلضرب ضربدری (قانون دست راست)، و
قرارداد علامتها برای بردارهای سرعت زاویهای میباشد. دومین مورد، تغییر
سرعت در فضا میباشد. مکانهای مختلف در یک محور مختصات چرخان سرعتهای
متفاوتی دارند (همانند دستگاه مختصات لختی). به عبارت دیگر برای یک جسم
جابجایی در خط مستقیم حرکت باید شتابدار باشد، برای این که سرعت از نقطهای
به نقطه دیگر با مقادیر مساوی در دستگاه مختصات تغییر میکند. این اثر
(نیروی کریولیس) با سرعت زاویهای (که سرعت نسبتی دو نقطه متفاوت را در
دستگاه مختصات چرخان تعیین میکند) و با مولفه سرعت جسم در یک مقطع عمودی
با محور چرخش (که چگونگی جابجایی سریع آن را بین نقاط تعیین میکند) متناسب
میباشد.
منبع:ويكي پديا
+ نوشته شده توسط سيدعيسي خانكشي زاده در پنجشنبه بیست و چهارم فروردین ۱۳۹۱ و ساعت
22:24 |